Meditatie

Als we aan mediteren denken, kan dit bij sommige van ons het een en ander oproepen, zoals weerstand en huivering. We hebben al snel een beeld van een serieus (wat ouder) iemand voor ons, die verkrampt in een ongemakkelijke houding zit. Of je denkt wellicht: klinkt heerlijk, maar ik heb echt geen tijd om elke ochtend een half op een kussentje te zitten mediteren. Ik heb wel wat beters te doen. Het mooie aan meditatie is: dat hoeft ook niet. Noch de ongemakkelijke houding, noch het half uur elke ochtend. En serieus? Dat is het al helemaal niet. Meditatie heeft veel voordelen, zoals een opgeruimd hoofd en meer focus.

Steeds meer mensen komen tot de ontdekking dat ze wel eens veel baat kunnen hebben als ze gaan mediteren. Ook zij die eerst nogal sceptisch zijn. Herken je dat: onrust in je hoofd? Het lastig vinden om je te concentreren? Overal en ergens zijn, behalve in dit moment? Dan is mediteren zeker iets voor jou. Wat verstaan we onder meditatie en waarom zou je eigenlijk gaan mediteren?

Wist je dat 15 minuten mediteren net zoveel ontspanning geeft als één dag vakantie? 

Wist je dat 16 tot 21 procent van de Nederlanders weleens mediteert?

Wat is meditatie? (en wat is het vooral niet)

 Meditatie wordt soms vergeleken met concentratie, en dat is begrijpelijk. Toch is het iets anders, al vraagt echt mediteren wel om concentratie, zoals bij de concentratie-meditatie. Als je je concentreert, richt je je denken op een beeld of een idee dat je aanstaat en probeer je het te dwingen daarbij stil te blijven staan. Terwijl je zo probeert je te concentreren, dringen andere gedachten, ideeën en beelden bij je binnen en probeer je die terzijde te schuiven en je denken terug te brengen bij het specifieke beeld van je keuze. Dat proces van binnendringen en in conflict komen blijft meestal doorgaan, terwijl je probeert je te concentreren. Je dwingt jezelf als het ware gefixeerd te blijven op een idee dat niet uit een natuurlijke, spontane belangstelling is ontstaan, want als dat wel zo was zou er geen conflict zijn, dan zou je je moeiteloos kunnen concentreren.

Verspil geen energie

Deze dwangmatige manier van mediteren geeft je geen inzicht. Wat je doet is oefenen met gefixeerd blijven op een bepaald idee, waar je niet echt in geïnteresseerd bent. Je concentratie is alleen maar gebaseerd op inspanning en leidt tot stagnatie in je denken. In werkelijkheid probeer je te ontkomen aan conflicten. Op die manier vernauw je je geest en druk je je gevoelens weg. Deze concentratie leidt niet tot het vrij zijn van het denken. Het is niet dynamisch, niet creatief en het werkt beperkend. Je bent alleen maar in strijd verwikkeld en verspilt daarmee je energie.

Waar gaat mediteren niet om?

Ons denken is altijd in beweging, met andere woorden: gedachten komen en gaan. De vraag is: wat doe je met die gedachtes? Het gaat er bij meditatie niet om dat je een uur lang je aandacht op een bepaald idee of beeld waar je verder geen interesse in hebt, kunt fixeren. Ook hoef je niet uren achter elkaar te mediteren. Of naar een ver land af te reizen om te mediteren. Dit kan een vlucht zijn en een uiting van controle. Het lichaam is niet gemaakt om uren achter elkaar in kleermakerszit te zitten. Het lichaam wil bewegen en daarbij, de meeste van ons hebben niet de tijd om zo lang te besteden aan meditatie.

Je gedachten in toom houden

Meditatie gaat niet om je denken in toom te houden of ervoor zorgen dat je helemaal geen gedachten hebt. Waar gaat het dan wel om? Mediteren is een manier om je te onthechten van je gedachten. Dit betekent dat je je niet identificeert met je gedachten. Mediteren gaat over in het hier en nu leven, in contact komen met je lichaam en om je bewust te worden dat je niet je gedachten bent. Door te mediteren wordt het rustig in je hoofd en leer je om veel meer vanuit observatie in het leven te staan. Mediteren is eigenlijk heel simpel, waarbij geen enkele inspanning of druk nodig is. 

Inzicht verkrijgen

Meditatie gaat dus niet om het wegdrukken van je gedachtes of om bepaalde gedachtes te bestempelen als positief of negatief. Hierdoor ontstaat er een voorkeur en ga je je nog steeds hechten aan bepaalde, in dit geval positieve, gedachtes. Door te mediteren, krijg je meer inzicht in elke ervaring die je hebt door de dag heen, doordat je er ook daadwerkelijk bij bent. Echt geconcentreerd zijn is inzicht hebben in de volle betekenis van ieder moment, van iedere ervaring, van elke gedachte, van elk gevoel en van elke gewaarwording. Dan is je geest alert en flexibel.

Leer je gedachten te observeren

We zijn geneigd om voornamelijk binnen de vier muren van onze mind, ons denken, ons hoofd, te leven. Dit werkt begrenzend en hiermee doen we onszelf tekort. Veel van onze gedachten bestaan uit beperkende overtuigingen en idealen, die ons worden opgelegd door de maatschappij of door tradities. Hierdoor gaan we ons aanpassen. Mediteren leert je om in te zien dat je niet je gedachten bent en dat deze dus niet van jou zijn. Ze komen als het ware door je heen en gaan ook weer weg. Door meditatie leer je je gedachten te observeren.

 Je wordt je sneller bewust als je naar je hoofd gaat en je laat meeslepen door gedachtepatronen. Meditatie heeft met een spontane concentratie te maken, zonder enkele vorm van inspanning om je gedachten te controleren of een specifieke kant op te sturen. Met meditatie zorg je ervoor dat je met je gedachten bent bij dat wat je aan het doen bent. Het is je denken en voelen onbelemmerd in daden over te laten gaan. Meditatie zorgt voor meer vreugde en spontaniteit, waarbij je focus en aandacht in dit moment zijn en je anticipeert op hetgeen dit moment van jou vraagt.

Wat zijn de voordelen van meditatie? 

Bloeddruk verminderen

Er is veel onderzoek naar de impact van meditatie gedaan, vooral naar transcendente meditatie (TM). Dit is een meditatievorm waarbij tweemaal daags een mantra van twintig minuten gebruikt wordt. In 1996 werd in Californië een onderzoek gedaan onder zwarte Amerikanen met een hoge bloeddruk. Uitkomst: meditatie zorgde voor een duidelijke daling van de bloeddruk, meer dan bij enige andere ontspanningstechniek, bewustwordingsprogramma of dieet. Proefpersonen die drie maanden TM beoefenden, vertoonden gemiddeld een afname van 10 tot 12 punten in de systolische bloeddruk en 6 tot 8 punten in de diastolische — vergelijkbaar met bloeddrukverlagende medicijnen. Al mediterend hadden de proefpersonen hun kans op een hartaanval met 11 procent verminderd en die op een beroerte met maar liefst 8 tot 15 procent.

Stress en gerelateerde aandoeningen

Onderzoekers van de Harvard Medical School hebben de hersenactiviteit tijdens meditatie gemeten. Ze ontdekten dat meditatie delen van de hersenen activeert die gerelateerd zijn aan het autonome zenuwstelsel. Dit regelt lichaamsfuncties die onze wil niet kan beïnvloeden, zoals de spijsvertering en bloeddruk — functies die vaak te lijden hebben onder stress. Meditatie vermindert de extreme adrenaline afgifte die meestal door stress wordt veroorzaakt en meditatie zou dus stress-gerelateerde aandoeningen als hoge bloeddruk, hartklachten, astma en slapeloosheid verminderen.

Het American Journal of Health Promotion publiceerde de resultaten van een onderzoek naar stress. Er deden 62 mensen met een abnormaal hoog stressniveau aan mee.

27 van hen vormden een controlegroep, de andere 35 volgden gedurende twee maanden 28 uur bewustzijnstraining met meditatie, yoga houdingen en ontspanningstechnieken. Drie maanden na aanvang bleken deelnemers aan de training 54 procent minder psychische klachten en 46 procent minder lichamelijke stress-symptomen te hebben. De controlegroep meldde geen verbetering in de psychische toestand en een lichte toename van de lichamelijke klachten. Meditatie kan dus helpen tegen stress. 

Preventie gezondheidsklachten

Het woord meditatie komt van het Latijnse woord mediator, dat letterlijk 'genezing' betekent. En dat klopt ook, want regelmatig mediteren draagt bij aan een gezonde levensstijl en zorgt ervoor dat je medische kosten omlaag gaan. In Canada volgden onderzoekers een groep van 677 mensen. Nadat deze mensen TM geleerd hadden, daalden hun uitgaven voor medische zorg elk jaar met 5-7 procent. Na zeven jaar waren ze bijna 50 procent minder geld aan hun gezondheid kwijt.  

In een ander onderzoek, gepubliceerd in Psychosomatic Medicine, werd een groep van 2000 TM-beoefenaars vijf jaar lang gevolgd. Deze groep bleek 50 procent minder vaak een huisarts te consulteren en werd minder dan half zo vaak in het ziekenhuis opgenomen als andere groepen die qua leeftijd en inkomen gelijk waren in samenstelling. In zeventien categorieën vertoonden de groep duidelijk minder ziektegevallen. In het Britse blad Personal and Individual Differences is een onderzoek gepubliceerd dat aantoont dat het IQ van studenten die aan transcendente meditatie deden in twee jaar tijd met vijf punten was gestegen en in vier jaar tijd met negen.

Veroudering tegengaan

Meditatie is een geweldig middel om het verouderingsproces te vertragen. In het International Journal of Neuroscience stond een artikel over een groep die meer dan vijf jaar aan transcendente meditatie had gedaan. Hun 'biologische leeftijd' daalde aanzienlijk, namelijk met twaalf jaar ten opzichte van een controlegroep. Wie mediteert, kan zomaar langer leven, zonder de vaak bijkomende gebreken. Ook voor senioren is het nog steeds interessant om te gaan mediteren.

Een oude genezer zei ooit: "De mens is ziek omdat hij nooit tot rust komt." In India hebben goeroes het vaak over ons aapachtige bewustzijn, omdat het van hot naar her springt. In de Veda's, de oudste ons bekende verzameling Indiase spirituele geschriften, staat dat de geest nog moeilijker te beheersen is dan de wind. Zeker, het stilvallen van onwillekeurige gedachten is heel moeilijk te bereiken, maar laat je hierdoor vooral niet afschrikken. Wees gerust, het gaat niet om een bepaald eindresultaat te bereiken, maar om de weg die je bewandelt.  

Als je regelmatig mediteert, zal je vanzelf de voordelen ervaren. Mensen die mediteren, vinden dat meditatie hun levenskwaliteit vergroot en dat ze meer in contact komen met hun innerlijke stilte, die we allemaal van nature in ons dragen. Meditatie zorgt ervoor dat je steeds beter het leven kunt observeren, waarbij je gaat inzien dat jij niet je gedachten bent en helpt je om bewust in dit moment aanwezig te zijn, in contact met jezelf, en met dat wat je aan het doen bent. 

Gebruik van mantra’s en chakra’s in meditatie 

Mantra’s 

Een mantra is een krachtig geluid dat ons lichaam harmoniseert. Het is als een weldadige, vibrerende kracht. Het opzeggen van een mantra of een tekst kan vreugde en voldoening geven. Een mantra kan een lettergreep, woord of zin zijn, die meestal eindeloos herhaald wordt. Mantra's geven de geest een punt om zich op te richten. Ze werken als een bevestiging, een geheugensteun en een manier om ons terug te brengen bij onze basis. Het opzeggen van een mantra is een oefening in dharana (concentratie), die kan overgaan in dhyana (meditatie).

Veel mantra's zijn in het Sanskriet. Het klanken stelsel van het Sanskriet reikt terug tot in de oertijd en elk van zijn lettergrepen roept op een bepaalde plek van het lichaam een resonantie op. Een Sanskriet-mantra is een specifieke combinatie van sterk resonerende klanken die — gezongen of als onderwerp van meditatie — een bijzondere uitwerking op lichaam, geest en psyche hebben. Deze resonantie werkt reinigend en zorgt voor meer concentratie.

Meestal stelt een yogadocent een mantra voor, maar je kunt er ook zelf een kiezen. Die hoeft echt niet heel exotisch te klinken en misschien heb je meer affiniteit met een mantra in je eigen taal, waarin bijvoorbeeld de woorden vrede, liefde of vertrouwen voorkomen. Als je een mantra voor meditatie wilt gebruiken, kan je de yogasessie beginnen met het hardop zingen of zeggen van de mantra en de resonantie daarbij door je lichaam laten stromen. Ga dan naar fluisterniveau en laat ten slotte alle klank wegsterven en blijf de mantra alleen in gedachten herhalen.

Mantra's worden ook vaak gebruikt als moment van concentratie aan het begin en eind van een les. De mantra kan iets eenvoudigs zijn als een gemeenschappelijk, drievoudig 'om' (ohm of aum).

De bekendste mantra's 

Om — deze gewijde lettergreep wordt beschouwd als de moeder aller klanken. Hij brengt in lichaam en geest een speciale trilling teweeg, die zich vervolgens voortzet in de wereld om ons heen. Zowel boeddhisten als hindoes maken er gebruik van. Om is een versmelting van de drie klanken a-oe-mmmm. De a-component resoneert het sterkst in de buik. De oe brengt de resonantie omhoog naar de borstholte. Het afsluitende, lange m-geluid is nasaal en resoneert het sterkst in het hoofd.

 Om namah shivaya — een begroeting van de hindoegodin Shiva. Niet-hindoes gebruiken de mantra ook, maar richten hem op het goddelijke principe in de mens zelf.

Soham — een tweede aanroeping van het goddelijke principe, die wordt uitgesproken als so-hoem en 'ik ben het alomvattende ik' betekent. 

Shanti — betekent vrede in het Sanskriet

Om name bhatarate tusudetuya — een eerbewijs aan de goddelijke oorsprong, de bezieler van alle dingen.

Ook als je jezelf niet als religieus mens beschouwt, kan het opzeggen van gewijde teksten een zeer bevredigende bezigheid zijn.

Chakra’s

Het woord chakra betekent 'wiel' in het Sanskriet. Een chakra is als een wiel of draaikolk: een plek van krachtige energie (prana). Zo'n energetisch centrum kan zich overal in het lichaam bevinden, maar in yoga worden zeven bijzondere centra op verschillende punten in het lichaam (wervelkolom) onderscheiden. 

Chakra's worden wel vergeleken met transformators. Ze staan elk in verbinding met een specifieke zenuw en endocriene plexus en zouden de pranische energie in het fysieke lichaam binnenleiden. Men gelooft dat de kundalini-kracht (een energiebaan die van perineum, de anus, helemaal omhoog via de ruggengraat loopt tot aan het kruin) optimaal kan functioneren als alle chakra’s in balans zijn. 

Kundalini, ook wel gezien als een slang, ontrolt zich en komt overeind en vervult elk chakra die hij passeert met leven. Als hij het bovenste chakra bereikt, vindt er een bewustzijnsverandering plaats. Veel mensen die yoga beoefenen zijn geneigd om zich voornamelijk op de hogere chakra’s te concentreren. Maar net als bij een huis moeten we ons eerst richten op het fundament. De aardende functies van de lagere chakra’s levert de onmisbare basis voor een evenwichtige spirituele groei. 

Als een chakra uit balans is, kan yoga helpen de minder actieve chakra te stimuleren en energie te laten stromen waar verstoppingen waren, zodat het hele gestel weer in evenwicht komt. Uiteindelijk gaat het om het geheel, waarbij elk afzonderlijk deel even belangrijk is.

De zeven chakra’s

Aan de onderkant van de wervelkolom bevindt zich het eerste chakra, het zogenaamde wortelchakra. Dat hangt samen met de uitscheidende organen — longen, huid, nieren, dikke darm en rectum.

Het chakra komt tot uiting in onze kracht en ons doorzettingsvermogen. Het geeft ons de kracht uit bed te komen en naar ons werk te gaan. Ook concentratievermogen. zelfdiscipline, gezondheid en zelfkennis hangen ermee samen. Het wortelchakra moet in evenwicht zijn om ons te kunnen dragen bij het werken aan de andere chakra’s en is dus het fundament voor onze verdere ontwikkeling. Als het muladhara-chakra uit balans is kan dat leiden tot klachten in de onderbuik en pijn in de rug.

Omdat de aardende kracht van dit chakra zo fundamenteel is, zijn de psychische gevolgen van een verstoord evenwicht onder andere een teveel en een te weinig aan psychische aarding. In het laatste geval leven we in een fantasiewereld en zijn we het contact met ons centrum kwijt. Dat kan zich uiten in concentratieverlies of een gebrek aan zelfbeheersing.