Meditatie: welke vormen zijn er?

Er zijn verschillende meditatievormen. Welke techniek het beste bij jou past, is heel persoonlijk. Daarom is het verstandig om er een aantal uit te proberen, om er zo achter te komen welke meditatie past bij jouw behoeftes en waar je je prettig bij voelt. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen verschillende meditatievormen, namelijk: contemplatie, concentratie-meditatie en vipassana meditatie. Binnen deze drie vormen bestaan er vele varianten, Lees verder.

Meditatievorm: Contemplatie

In het Christendom wordt met meditatie vaak contemplatie bedoeld. Contemplatie is de beschouwing van een tekst uit de bijbel of een gebeurtenis uit het leven van Jezus. Vaak gaat deze vorm van meditatie met een vorm van devotie gepaard. Meditatie betekent in de westerse traditie ook peinzen over iets, zoals Descartes zijn werken ook meditaties noemde: het dieper nadenken over iets, zoals fundamentele vragen of problemen.

Concentratie-meditatie

Bij concentratie-meditatie wordt de aandacht geconcentreerd op een object, beeld of geluid, bijvoorbeeld een god, kaarsvlam, de ademhaling of elementen uit de natuur. Er zijn twee vormen:

  1.       Objectgerichte meditatie: hierbij richt je je aandacht op één punt. Na enige oefening ontdek je dat de aandacht niet meer zo snel wordt afgeleid door impulsen van buitenaf of van binnenuit. Dit wordt het eenpuntig maken van de aandacht genoemd. Voorbeelden hiervan zijn transcendente meditatie en het centrerend gebed.  
  1.       Objectvrije meditatie: als je de objectgerichte meditatie onder de knie hebt, is het de bedoeling de aandacht geheel ontspant en dat objectvrije meditatie ontstaat. Hierbij vervalt het onderscheid tussen dat wat je waarneemt (bijvoorbeeld een object) en de jijzelf, de waarnemer. Objectvrije meditatie is niet gericht op een object of een specifieke gedachte. De meditatieve staat ontstaat, wanneer de aandacht of focus geheel ontspant.

Transcendente meditatie

Transcedente meditatie (TM) verschilt van contemplatie en concentratie in de zin dat deze vorm van meditatie zich niet richt op het niveau van betekenis, zoals bij contemplatie, maar ook geen concentratie gebruikt. Transcendente meditatie is een meditatievorm die eind 20e eeuw bekend werd en is geïntroduceerd door Maharishi Mahesh Yogi in de jaren ‘50 in India. Het is een vorm van meditatie die meestal twee keer zo’n 15-20 minuten beoefend wordt per dag in een normale zithouding. Het mediteren bestaat vooral uit het (in gedachten) herhalen van een woordklank (mantra), en het toelaten dat de mantra steeds stiller wordt. Dit doe je totdat het uiteindelijk verdwijnt en je er alleen nog bewust van bent, maar dan zonder je gedachten. Het doel ervan is om in een transcendente staat te komen, wat ook wel zuiver bewustzijn genoemd wordt.

Christelijke, hindoeïstische en boeddhistische meditatie

Binnen religies komen veel vormen van meditatie voor. In het westen zijn de christelijke, hindoeïstische en boeddhistische varianten het meest bekend. Het begrip meditatie heeft echter meerdere betekenissen in deze tradities, die deels overlappen en deels verschillen.

  •   Christelijke meditatie – In het christendom zijn de woorden contemplatie, meditatie, Lectio Divina en centrerend gebed gebruikelijk. Contemplatie betekent beschouwing, overweging. De Lectio Divina is een contemplatieve methode waarbij een Bijbeltekst of een andere tekst in stilte wordt overwogen om zo de verschillende betekenissen door te laten dringen. Bij meditatie wordt de aandacht gericht op een specifiek object, bijvoorbeeld een afbeelding of klank. In het centrerend gebed worden een of twee betekenisvolle woorden uit een aansprekende tekst in gedachten herhaald, waardoor je hoofd tot rust komt.
  •   Hindoeïstische meditatie – Deze vorm van meditatie is met name bekend van de Yoga soetra’s van Pataniali, waarin de methode voor het verstillen van de geest wordt beschreven. Dit is een vorm van concentratie-meditatie, ook wel samatha genaamd. Het is een aanschouwende vorm van mediteren; de aandacht wordt verlegd naar een beschouwen van de bron van je gedachtes en emoties. Hierdoor ontstaat zelfkennis en komt je bij een innerlijke stilte, die in ons allemaal zit.
  •   Het boeddhisme kent twee soorten meditatie, te weten concentratie (samatha) meditatie, gericht op eenpuntigheid en rust van geest en vipassana meditatie, waarbij je oefent met aandachtig waarnemen van de veranderingen van de geest.

Vipassana meditatie

Vipassana betekent ‘inzicht’ of ‘helder zien’. Bij vipassana meditatie concentreer je je niet op één punt, maar wordt de geest getraind om zich gewaar te worden van alle veranderingen die plaatsvinden in lichaam en geest. Hierdoor word je je bewust van de veranderlijke aard van de werkelijkheid. Vipassana meditatie kent haar oorsprong uit het Boeddhisme. Als het uit deze context wordt gehaald, bijvoorbeeld voor therapeutische toepassing, is er sprake van mindfulness. Je bent je bewust van alle opkomende gedachte en emoties, maar je doet niets anders dan observeren. Je hoeft er niets mee. Vipassana is een geschikte meditatie om je te helpen jezelf te aarden in je lichaam en te begrijpen hoe de processen van je geest werken. Het is een zeer populaire stijl van meditatie. Er zijn ook driedaagse of tiendaagse vipassana retraites.

Wist je dat meditatie een impact heeft op je hersenen?

Er zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de impact van mediatie op de hersenen. Zo lijkt het erop dat onze hersenen na meditatie heel anders omgaan met emoties. Nadat een groep proefpersonen acht weken lang mindfulness meditatie had gedaan, werd er een hersenscan gemaakt. Hieruit bleek de amygdala (betrokken bij emotionele reacties) minder activiteit te vertonen op zowel negatieve, als positieve en neutrale beelden.

Ook in Harvard is wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de impact van meditatie op de hersenen. Zo blijkt bijvoorbeeld dat meditatie de hersenen in positieve zin veranderen en met name hersengebieden die te maken hebben met zintuiglijk waarnemen, emotieregulatie, besluitvorming, geheugen, leren, empathie en stress.

Medisch gebruik van meditatie en mindfulness

Meditatie oefeningen worden steeds vaker gebruikt als toevoeging aan psychotherapie, vooral in de vorm van mindfulness based cognitive therapy (MBCT). De Nederlandse vertaling hiervoor is Aandachtgerichte Cognitieve Therapie. Zo blijkt het effect van een achtweekse training als terugvalpreventie voor mensen met terugkerende depressie goed te werken. Na het volgen van de training blijkt bij een nameting na zestig weken dat de deelnemers aan de cursus veel minder depressies hadden (rond de 45 procent) dan de controlegroep. Ook bij andere psychische klachten werkt MBCT, hoewel er nog wel wetenschappelijk onderzoek moet plaatsvinden om dit te onderbouwen.

Wanneer is meditatie gevaarlijk?

Het kan zijn dat meditatie voor kwetsbare mensen riskant is. Dit gaat om mensen die lijden aan angststoornissen, depressies, stress of chronische klachten. Soms kan meditatie averechts werken als er onderdrukte emoties of trauma’s bovenkomen. In dergelijke gevallen is het beter om te overleggen met je arts, psycholoog of psychiater.

Ben je van plan om te gaan mediteren, maar weet je niet waar te beginnen? Samgaia helpt je graag op weg.